چکیده :

تایرها 384 سال در طبیعت می مانند .
لاستیک های فرسوده مکان مناسبی برای ماندن فلز روی است .
بشر لاستیک های فرسوده را به طریق مختلف از جمله استفاده به عنوان سوخت ، انباشتنن و دورریز کردن و همچنین بازیافت استفاده می کنند .
بهترین روش بازیافت استفاده از تایرهای فرسوده در تولید تایر به روش روکش گذاری می باشد .
 

فهرست

عنوان صفحه عنوان صفحه

چکیده ....................................... 3 بازیافت ......................................... 15

مقدمه ....................................... 4 بازیافت تایرهای فرسوده .................. 16 روش های بازیافت .......................... 17
فصل اول................................... عوامل تاثیرگذاردر
استفاده از تایرهای فرسوده ............ 21
کاهش پيامدهاي زيست محيطي 5 انواع تکنولوژی روکش تایر ............ 23 خودروهاي فرسوده ................... 5 مزایای بازیافت تایرها........................ 27 آلودگي هاي زيست محيطي مصرف تاير 6 فهرست منابع..................................... 30 دفع زیست محیطی تایر
فرسوده در صنعت سیمان ................... 7
وضعیت استفاده از
تایرهای فرسوده در جهان ................. 8
وضعیت تایر فرسوده در کشور .......... 9
فصل دوم ....................................
مقدمه ای بر بازیافت لاستیک ........... 11
مواد اصلی تشکیل
دهنده لاستیک .............................. 13
نحوه برخورد بشر با تایر های کارکرده ...................... 14
چکیده :

تایرها 384 سال در طبیعت می مانند .
لاستیک های فرسوده مکان مناسبی برای ماندن فلز روی است .
بشر لاستیک های فرسوده را به طریق مختلف از جمله استفاده به عنوان سوخت ، انباشتنن و دورریز کردن و همچنین بازیافت استفاده می کنند .
بهترین روش بازیافت استفاده از تایرهای فرسوده در تولید تایر به روش روکش گذاری می باشد .

کلید واژه :

تایر ، لاستیک ، پودر لاستیک ، بازیافت ، تایرهای فرسوده ، تولید انرژی ، محیط زیست ، اقتصاد ، روکش گذاری .

مقدمه :
تایرها 384 سال در طبیعت می مانند.
مدبری ، مدیر کل دفتر آب و خاک سازمان حفاظت از محیط زیست در خصوص اثرات زیست محیطی لاستیک ها این چنین می گوید :
« فلز روی که هم برای سلامت انسان و هم طبیعت مضر است به راحتی در لاستیک های فرسوده جای می گیرد. وی اظهار داشت: امروزه ما در دنیایی شیمیایی زندگی می کنیم ، انسان برای پیشرفت و توسعه خود در موارد مختلف از مواد شیمیایی متعددی استفاده می کند که مدیریت آن از اهمیت زیادی برخوردار است . وی ادامه داد : در واقع وجه تمایز بین ماده شیمیایی و پسماندها و اینکه یک ماده کجا شیمیایی و کجا پسماند است حائز اهمیت است. وی با بیان اینکه سالانه میزان قابل توجهی لاستیک فرسوده در کشور تولید می شود و افزود متاسفانه مدیریت لاستیک های فرسوده در کشور از جایگاه خوبی برخوردار نیست اما امیدواریم در آینده نزدیک شاهد پیشرفت این جایگاه در کشور باشیم. وی ادامه داد : ما می توانیم با استفاده از دانش نوین به فعالیت های بخش بازیافت لاستیک در کشور سرعت ببخشیم ، وی به اثرات زیست محیطی لاستیک ها در طبیعت اشاره کرد و گفت : لاستیک به دلیل حجیم بودن و خاصیت شیمیایی مکان مناسبی برای رشد میکروب و فلز روی است. سالانه حجم زیادی لاستیک فرسوده در کشور انباشت می شود و این در حالی است که مجبوریم برای شرکت های روکش تایر، لاستیک فرسوده از کشورهای خارجی مانند ترکیه وارد کنیم همچنین ایشان به این مطلب اشاره کرد و گفت : این ضعف به مدیریت نادرست جمع آوری لاستیک های فرسوده در کشور بر می گردد که باید مدیریت شود ».
کاهش پیامدهای زیست محیطی
به گفته دکتر کرابی از محققان پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران و مجری این طرح ، افزایش روزافزون مصرف مواد پلیمری در دنیا ، علی رغم مزایای بسیار زیاد این مواد ، مشکلات زیست محیطی فراوانی را با خود همراه داشته است.
مواد پلیمری پس از دور ریخته شدن مدت طولانی در طبیعت باقی می مانند تا تجزیه شوند، به همین دلیل تلاش های زیادی در دنیا برای ساخت پلیمرهای زیست تخریب پذیر و توسعه فناوری های مربوط در حال انجام است.
در حال حاضر سالانه مواد پلیمری زیادی دور ریخته می شود که بخشی از آنها بازیافت شده و دوباره به چرخه مصرف باز می گردند. بخش دیگری نیز در طبیعت باقی مانده و علاوه بر ایجاد مشکلات زیست محیطی منجر به از دست رفتن سرمایه می شوند.

● خودروهای فرسوده
حدود ۷۵درصد وزن خودرو شامل فلزات و ۲۵درصد دیگر آن شامل مواد غیرفلزی مانند پلاستیک ، لاستیک و شیشه است که دورریز محسوب می شوند. هنگامی که عمر یک خودرو به پایان می رسد، معمولا به اوراق کنندگان فروخته می شود. قطعات قابل فروش آن جدا شده و باقی مانده قطعات در محیط رها می شود. این دورریز سبب آلودگی زمین و خاک میشود و تاثیر نامطلوبی بر محیط زیست دارد.
امروزه در کشورهای توسعه یافته تلاش بر آن است که میزان مواد دورریز را به حداقل برسانند. ازجمله در انگلستان پروژه ای با همکاری خودرو سازان و اوراق کنندگان خودرو در حال اجراست که هدف آن کاهش میزان مواد دورریز غیرفلزی است
به کمک روش های جدید بازیافت مواد می توان میزان دورریز مواد اولیه را به ۸ درصد رساند. این گروه از محققان در تلاش هستند تا سال ۲۰۱۵ این مقدار به ۵ درصد کاهش پیدا کند.
آلودگی های زیست محیطی مصرف تایر :
به طور کلی عبارت است از 6 مورد :
1 . مصرف سوخت در صنایع ذیربط به سهم خود در انتشار انواع آلاینده های هوا و ذرات تاثیر دارند .
2 . انتشار ذرات لاستیک ناشی از سایش تایرها در مجاورت با زمین .
3 . دور ریز و انباشته شدن آنها .
4 . حرکت تدریجی تایرهای ضایعاتی دفن شده به سمت سطح زمین و ایجاد ناهمواری ها .
5 . آلودگی آب های سطحی توسط ذرات لاستیک پخش شده بر روی زمین و سطح خیابان که در اثر بارندگی و ایجاد روان آب ها انتقال می یابد . طبق آماری که به تازگی از سوی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی منتشر شده ، سالانه فقط در شهر تهران بین 16 تا 17 تن خرده لاستیک ، توسط خودروها ایجاد و در زمین و هوا پخش می شود .
6 . تجزیه به مرور زمان در طبیعت و انتقال ترکیبات شیمیایی آن به درون زمین و هوا.( البته بعد از 384 سال!!؟)

دفع زیست محیطی تایرهای فرسوده در صنعت سیمان
فرآیند تولید سیمان نیازمند انرژی زیادی است و از این جهت علاقه وافری به یافتن سوخت های جایگزین و ارزان در بین تولیدکنندگان این ماده وجود دارد. نباید از نظر دور داشت که کوره های سیمان محیط مناسبی برای به کارگیری سوخت های جایگزین هستند. این موضوع بیشتر از آن جهت دارای اهمیتی است که این کارخانه ها حداقل دارای یک کوره طویل و بسیار داغ با دمای بالا هستند که ضمناً زمان اقامت مواد در آن نیز نسبتاً زیاد است. در ادامه باید متذکر شد که کلینکر تولید شده در کوره می تواند با خاکستر حاصل از سوخت های دیگر مخلوط شود بدون آنکه از کیفیت سیمان کاسته شود.
همچنین تایرها یک سوخت فشرده با رطوبت بسیار کم هستند و دارای مقداری از ترکیبات آهن و روی هستند که هر دو برای اختلاط با مواد خام سیمان مفید هستند. به علاوه در اکثر کارخانه های سیمان فقط با اعمال اندکی تغییرات اصلاحی در تجهیزات می توان از سوخت حاصل از تایر (TDF) استفاده نمود. قابل ذکر است که سوختن تایر در کوره سیمان باعث ایجاد مشکلات زیست محیطی نخواهد شد، زیرا گزارشات سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا (EPA) بیانگر آن است که مواد منتشره از این کوره ها مشکل ساز نبوده و در بعضی موارد باعث کاهش آلاینده های منتشره خواهد شد. بر این اساس در سال ۲۰۰۱ حدود ۶۰ کوره سیمان آمریکا از تایر به عنوان سوخت کمکی استفاده کرده و بیش از ۵۳ میلیون حلقه تایر را به مصرف رسانده اند. در حال حاضر وجود تایرهای فرسوده در محیط به ایجاد یک سری مشکلات زیست محیطی برای سازمان های خدمات شهری منجر شده است که با بکارگیری آنها در کوره های سیمان می توان از حجم این مشکل کاست.
وضعیت استفاده از تایرهای فرسوده در جهان
تایر محصولی است که در تمامی نقاط دنیا مورد استفاده قرار می گیرد و البته میزان مصرف تایر در نقاط مختلف دنیا متأثر از تعداد خودروها ، قوانین ، فرهنگ مصرف ، میزان دسترسی به تایر، رشد اقتصادی کشور و ... است.
طبق آمار به دست آمده در کشورهای صنعتی در هر سال به ازاي هر شهروند یک حلقه تایر مصرف می شود و این به معنی سرانه مصرف تقریبی ۹ کیلوگرم تایر در سال است. طبق آمارهای موجود در ایران هر سال حدود 10 میلیون حلقه تایر مصرف می کنند که این به معنی مصرف بیش از ۲۰۰ هزار تن تایر در سال است. بازیافت تایرهای فرسوده در کشورهای عضو اتحادیه اروپا به شکل گسترده ای در حال اجراء است. در حال حاضر تعدادی از نخستین اعضاء اصلی این اتحادیه پروژه انهدام تایرای فرسوده را به اجراء گذاشته اند و این مسئله ظرف پنج سال آینده در تمامی کشورهای جدیدالورود به این اتحادیه نیز به وقوع خواهد پیوست. در مورد آلایندگی این سیستم نیز باید متذکر شد که طی سال های 1985 الی1990 سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا اقدام به راه اندازی پروژه های مختلفی در مورد بررسی آلاینده های تولیدی هنگام سوختن تایر در کوره های مختلف نمود که این بررسی را در مقیاس آزمایشگاهی و نیمه صنعتی و نیز واحدهای صنعتی به اجرا درآورد، حاصل این تحقیقات را به صورت کتابی در سال ۱۹۹۱ منتشر نمود و بیان داشت که آلاینده های منتشره از این سوخت مکمل، بیشتر از آلایندگی سوخت های اصلی کارخانه های سیمان نبوده و در اکثر موارد از میزان NOX تولیدی نیز کاسته شده است. با توجه به موارد فوق می توان سوخت حاصل از تایر (TDF) را به عنوان سوخت کمکی در کارخانه های سیمان ایران نیز مورد استفاده قرار دارد. هدف این مبحث ارائه نتایج تحقیق در زمینه وضعیت موجود ایران و جهان از لحاظ پتانسیل به خدمت گرفتن تایر به عنوان سوخت درکارخانه های سیمان و ارائه راهکارهای مناسب است.
وضعیت تایرهای فرسوده کشور
میزان تولید کنونی انواع تایر در کشور بین ۲۰۵ ۱۸۰ هزار تن برآورد می شود که از این مقدار تایر تولیدی پس از فرسوده شدن فقط حدود ۲۰% مورد بازیافت قرار می گیرد و حدود ۸۰% به مراکز دفن زباله فرستاده می شود. نباید فراموش نمود که دفن تایرها در مراکز زباله کار بسیار مشکلی است چون تایرها نسبت به وزن خود حجم زیادتری را نسبت به سایر زباله ها اشغال می نمایند، در صورت خرد کردن نیز هزینه خردایش آنها بر عهده مراکز زباله و سازمان های خدمات شهری خواهد بود. همانطوری که گفته شد طبق اطلاعات جمع آوری شده از مؤسسات تولیدکننده تایر، در حال حاضر در ایران سالانه حدود ۲۰۰ هزار تن تایر مصرف می شود که این رقم مجموع تولید کارخانه های داخل کشور به علاوه تایرهای وارداتی است. تایرها را پس از مستعمل شدن می توان روکش نموده و مجدداً مورد استفاده قرار داد. برای این کار در ایران، حدود ۱۲ واحدصنعتی تأسیس شده است که به روش های گرم و سرد عملیات روکش کردن با استقبال مواجه نشده است چون این تایرها پس از روکش شدن باید در خودروهائی استفاده شوند که سرعت پائینی دارند (مانند خودروهای تاکسی، مسافرکش و خودروهای شهرداری در قسمت خدمات شهری). به علاوه کیفیت پائین محصولات روکش شده بعضي شركتها به این مسئله دامن زده است.
جمیع این عوامل باعث شده که حدود ۱۲ واحد فوق الذکر تعطیل شده و بقیه نیز با ظرفیت پائین فعالیت داشته باشند. نکته آخر در این زمینه آن است که تنها تایرهائی را می توان روکش کرد که قسمت اصلی یا منجید آن سالم باشد و در غیر این صورت تایر برای عملیات روکش مناسب نیست و دورریز می شود. عموماً روکش کردن برای تایرهای خودروها و ماشین آلات سنگین از اقبال مناسبی برخوردار نبوده است. بايد متذکر شد که کاربردهای تایرهای فرسوده نیز کسر کوچکی از آنها را تشکیل می دهد. با توجه به تمامی این مطالب انتظار می رود که بتوان بیش از ۵۰% از تایرهای مصرفی را برای استفاده به عنوان سوخت در نظر گرفت که رقمی بالغ بر صد هزار تن لاستیک خواهد بود. ضمناً نباید فراموش کرد که در ۱۱ سال آینده بالغ بر ده میلیون خودرو به وسایل نقلیه کشور اضافه خواهد شد که این مسئله نیز بایستی مدنظر قرار گیرد.
یکی از نکات مثبت این طرح آن است که تایرهای فرسوده در اقصی نقاط کشور وجود دارند و در مقابل کارخانه های سیمان نیز در سراسر کشور توزیع شده اند . با یک مکانیسم ساده می توان تایرها را جمع کرده و در اختیار کارخانه های سیمان قرار داد ، اساساً الزام های موجود برای به کارگیری تایر به عنوان سوخت در صنعت سیمان ایران را می توان به صورت زیر برشمرد:
الف) حذف تدریجی یارانه های سوخت در آینده.
ب) سخت تر شدن استانداردها که به نوعی بیانگر تولید حدود ۱۰ میلیون حلقه انواع تایر در کشور است.
در حال حاضر در کشور ۸ کارخانه تولید تایر وجود دارد که بین 80 تا 90 درصد از نیاز کشور را تأمین می کنند، بقیه نیز از طریق واردات تأمین می شود ، نباید از نظر دور داشت که ارقام فوق برای تولید حدود ۵۰۰ هزار خودرو در سال بوده و با افزایش تولید خودرو تا حد یک میلیون خودرو در سال باید منتظر روند رو به رشد تولید و مصرف تایر در کشور بود. این موضوع بیانگر الزاماتی است که بابت افزایش خودروهای موجود در کشور بر این بازار اعمال می شود، می توان به شدیتر شدن سختگیری ها درمورد آج تایرهای خودرو اشاره کرد، چون در حال حاضر شاهد تردد خودروهایی هستیم که تایر آنها فواید آج مناسب و شرایط لازم برای استفاده است که شدیدتر شدن سختگیری ها در این زمینه نیز باعث افزایش مصرف تایر در کشور خواهد شد. در مورد دسته بندی کلی روش های استفاده از تایرهای فرسوده نیز می توان به موارد زیر اشاره کرد:
1 . دفن در مراکز دفن زباله یا تلنبار کردن در مراکز دیگر
2 . بازیابی انرژی
3 . بازیابی لاستیک (استفاده در آسفالت، پوشش سالن ها و مراکز بازی، قطعات لاستیکی و ... )
4 . استفاده در امور راه و ساختمان (جاده، پل، دیواره، آسفالت و ... )
5 . صادرات تایرهای مستعمل
6 . کاربردهای متفرقه
بازیافت لاستیک
افزایش لاستیک های مستعمل در سال های اخیر مشکلات زیادی را در سطح جهان به وجود آورده است. در کشور آمریکا سالانه ۲۰۰ میلیون حلقه لاستیک دور ریخته می شود که بسیاری از مراکز دفن زباله از پذیرش آنها امتناع می ورزیدند. در بسیاری از موارد لاستیک های غیرمستعمل روی هم انباشته و به شکل کوهی از زباله مناظر زشتی را به وجود آورده و خطر آتش سوزی را نیز به همراه دارد. شکل زیر این نوع از آلودگی صنعتی ناشی از تجمع تایرهای فرسوده در طبیعت را نشان میدهد:

دودهای سیاه و مضر در اثر سوختن حتی یک حلقه لاستیک، مناطق وسیعی را آلوده کرده و محیط زیست را به مخاطره می اندازد. اخیراً به وسیله ماشینهای جدید و پرقدرت لاستیک های کهنه آسیاب شده و پس از ذوب به لاستیک های جدید تبدیل می شوند. اگر ضایعات لاستیک ها را با آسفالت خیابان ها مخلوط کنند و روکش بادوامی برای سطح جاده ها و باند فرودگاه ها به وجود می آید. روکش مخلوط شده از لاستیک های بازیافتی در آسفالت خیابان ها همچون دیگر روکش ها به سادگی ترک نخورده و موجب صرفه جوئی میلیون ها دلار، در بازسازی، لکه گیری و جلوگیری از آسفالت دوباره خیابان ها می گردد. یک خودروی معمولی تقریباً ۵% وزنی خود لاستیک دارد که عمده این مقدار به تایره مربوط می شود.
از ۲۵ تا ۳۰ میلیون تایر کهنه که در هر سال در انگلیس تولید می شود، تخمین زده می شود که ۲۵% آنها دوباره روکش شده ۱۰% آنها بازیابی می شوند، ۲۰% سوزانده شده از بین می رود، ۵% دوباره استفاده می شوند، ۴۰% دور ریخته شده و در محیط زیست باقی می مانند. تنها ۲% از تایرهای فرسوده در کشور ما بازیافت می شوند. سالانه حدود ۲۵ هزار تن تایر فرسوده در کشور تولید می شود که از این میزان تنها ۵ تن برای تهیه آسفالت خیابان ها و یا کفپوش زمین های بازی کودکان، بازیافت می شود. عمده ترین مصرف تایرهای فرسوده در کشور، استفاده از آنها برای پوشش مجدد سطح خیابان ها است که علی رغم کاهش آلودگی هوا دارای مزایائی چون افزایش عمر جاده، سرعت و سهولت اجراء آن و ... است. رایج ترین شیوه بازیافت تایر استفاده مجدد (Re us) از آن در ساخت تایرهای جدید است که در ایران هنوز اقداامی در این زمینه نشده است . گسترش روزافزون تولید و مصرف تایر در ایران منجر به تولید مقادیر قابل توجهی لاستیک های کهنه می شود که دفع این لاستیک ها با مشکلات اقتصادی و زیست محیطی همراه است. برخلاف سایر مواد زائد جامد، تایرهای زائد را به دلیل ایجاد خطرات جدی برای محیط زیست و سلامتی انسان نمی توان بدون انجام عملیات مقدماتی دفع کرد و از طرف دیگر، محل های تجمع تایرهای فرسوده آمادگی و قابلیت زیادی برای آتش سوزی دارند.
مواد اصلی تشکیل دهنده لاستیک (تایر) :
لاستیک طبیعی یا لاتکس که از شیره گیاهان گرمسیری بدست می آید .
گوگرد ( که درصد آن به نوع پلیمر موجود در تایر بستگی دارد .)
آنتی اکسیدانت ها .
مواد رنگی یا رنگدانه ها .
مواد ترکیبی برای کند کردن خاصیت آتشگیری ، كاهش دهنده بو ، افزايش دهنده مقاومت و مواد سفت كننده لاستيك .
نحوه برخورد بشر با تايرهاي كاركرده
1 . استفاده به عنوان سوخت در صنعت توليد سيمان و كاغذ و خمير كاغذ .
* انرژي حاصل از سوزاندن 9 كيلوگرم لاستيك برابر با 5/11 كيلوگرم ذغال سنگ است ولي عليرغم امكان استفاده از تايرهاي ضايعاتي به عنوان سوخت ، از آنجايي كه اين عمل موجب آلودگي زيست محيطي و تلف كردن تركيبات با ارزش آلي و معدني موجود در تاير كه قابل بازيافت و مصرف صنعتي مي شود ، به هيچ وجه توصيه نمي شود .
2. سوزاندن و توليد انرژي در نيروگاه ها .
* همانطوري كه در بالا اشاره شد اصلاً توصیه نمی شود .

3. انباشتن در محل های جمع آوری ضایعات .
* انباشتن تایرهای کارکرده به ویژه در محیط هایی که به دلیل امکان آتش سوزی و خطرات ایمنی ، جایز نیست .
4. دورریز در طبیعت .
* رها سازی تایر در طبیعت علاوه بر آلودگی زیست محیطی ، چهره زیبای طبیعت را به دلیل رنگ و حجم زیاد بد منظره می کند .
5. بازیافت تایر .
* استفاده از مواد پلیمری در دنیای امروزه روز به روز در حال افزایش است و این در حالی است که عدم بازگشت مجدد این مواد به چرخه تولید از مشکلات زیست محیطی محسوب می شود .
بازیافت :
فرآیندی است که در نتیجه آن مواد زائد جدا شده و به عنوان مواد خام برای تولید محصولات جدید بکار برده می شوند . به عبارت دیگر بازیافت یعنی بازگرداندن مواد قابل استفاده به چرخه تولید یا طبیعت .
یکی از فواید مهم بازیافت کاهش حجم زباله های ورودی به محیط زیست و آلودگی ناشی از آن می باشد که در نتیجه آن تولید یا ورود مواد خام از خارج کشور، کاهش و تولید ملی افزایش می یابد .
بازیافت تایر مستعمل یکی از روش های مفید کاهش اثرات زیست محیطی آن و صرفه جویی در مصرف لاستیک خام است . این روش به دلیل مزیت اقتصادی ، مورد توجه قرار گرفت ولی به جهت نبودن فناوری های پیشرفته در گذشته از رشد خوبی برخوردار نبوده ولی امروزه به علت مزایای اقتصادی و زیست محیطی شتاب بیشتری یافته است. لاستیک ها حدود ۵ درصد وزن خودرو را تشکیل می دهند. در ایران سالانه حدود ۷ میلیون حلقه انواع لاستیک سبک و سنگین مصرف می شود. لاستیک های فرسوده از ضایعاتی هستند که به سبب پایداری زیاد، اثرات زیانبار زیست محیطی بسیاری دارند و چهره طبیعت را نازیبا می کنند. اگر بدانیم به ازای تولید یک لاستیک کامیونی معادل ۲۲ گالن نفت مصرف می شود و در صورت روکش گذاری لاستیک ، معادل ۷۰درصد در مصرف نفت خام مورد نیاز صرفه جویی می شود، بیشتر به لزوم بازیافت لاستیک پی می بریم .

بازیافت تایرهای فرسوده :
حتما تا به حال شده که در حال رانندگی در یکی از خیابان ها و بزرگراه ها هستید و ناگهان دیدگانتان به جمال یکی دو حلقه لاستیک پاره در کف خیابان ها روشن شود. آیا می دانید همین لاستیک پاره ای که اصطلاحا به آن تایر گفته می شود صنعت بازیافت آن در خارج از کشور چه صنعت پر سودی به شمار می آید. ولی برعکس در کشور ما این لاستیک های پاره شده یا نشده و هیچ تفاوتی با زباله ندارد. بر اساس آمار سالانه ۲۰۰ هزار تن لاستیک در داخل کشور تولید ومصرف می شود که حداقل یک پنجم آن در هر سال از بین می رود ولی هیچگونه صنعت بازیافتی در این خصوص در کشور ما وجود ندارد.
لاستیک یکی از عناصر مهم زندگی بشر بوده و استفاده از آن روز به روز در حال افزایش است.
با توجه به تولید سالانه بیش از ۲۰۰ هزار تن لاستیک در ایران و مطرح شدن موضوع از رده خارج کردن خودروهای فرسوده که خود باعث افزایش لاستیک های فرسوده می شود، توجه به نحوه مدیریت زایدات این مواد بسیار اهمیت پیدا می کند. مسلما بهترین راه حل در این زمینه بازیافت لاستیک های فرسوده است که تاکنون هیچ برنام خاصی برای بازیافت لاستیک در ایران اجرا نشده است. لاستیک های مستعمل، زباله های مخصوصی هستندکه از لحاظ شیمیایی، اندازه، حالت و شکل با زباله های دیگر تفاوت دارند. لاستیک ها از مواد پلیمری تشکیل شده اند که به راحتی در طبیعت تجزیه نمی شوند. در بسیاری از موارد، لاستیک های مستعمل روی هم انباشته شده و به شکل کوهی از زباله، مناظر زشتی را به وجود آورده که خطر آتش سوزی را نیز به همراه دارند. کارشناسان معتقدند، سوزاندن لاستیک ها، دودهای سیاه و مضری را ایجاد می کنندکه باعث آلودگی محیط می شود و با توجه به رشد سریع نرخ مصرف تایر در ایران به دلیل افزایش استفاده از وسایل نقلیه، بزودی با مشکلات جدی در این زمین مواجه خواهیم بود. طبق آمار به دست آمده درکشورهای صنعتی به ازای هر شهروند سالانه یک حلقه تایر مصرف می شود و سرانه مصرفی تقریبی هر شهروند، ۹ کیلوگرم تایر در سال است . در کشورهای صنعتی از لاستیک های فرسوده به عنوان سوخت جایگزین در صنایعی چون سیمان استفاده می شود. برخلاف دیگر مواد زاید جامد، تایرهای زاید را نمی توان بدون انجام عملیات مقدماتی دفن کرد، از طرف دیگر، تایرهایی که در طبیعت رها می شوند،خطرات جدی برای محیط زیست و سلامت انسان ها به همراه دارد. همچنین تجمع و دفن تایرها،آمادگی و قابلیت زیادی برای آتش سوزی دارند، به طوری که آتش گرفتن آنها با دود غلیظی همراه بوده و کنترل آن مشکل است. این دودها هیدروکربن های نسوخته هستند و گازهای سمی را وارد محیط می کنند، تایرها دارای سولفور، آهن و فلزهای دیگری هستند که در فضا و شرایط نامناسب باعث آزاد شدن مواد و گازهای خطرناک می شوند. استفاده های مجدد از تایرهای فرسوده راه حل بسیار جالب و مناسبی برای کاهش ضایعات، کاهش قیمت ها و افزایش کیفیت و ایمنی محیط زندگی است.
بازیافت تایرهای فرسوده به دو روش صورت می پذیرد :
بازیافت تایرها به روش پودر لاستیک :

 

معرفي پودر لاستيك:
پودر لاستيك از خرد كردن تايرهاي فرسوده توليد مي‌شوند. معمولاً براي كاربردهايي نظير آلياژسازي با پلاستيك‌ها و ساخت قطعات قالبگيري خاص از ذرات با دانه های ریز و براي مصارف ديگر نظير بهبود خواص آسفالت، كفپوش‌ها از ذرات درشت‌تر استفاده مي‌شود با توجه به اينكه پودر لاستيك عمدتاً از تايرهاي مستعمل توليد مي‌شود به رنگ سياه است و قابليت رنگ پذيري ندارد. شايان ذكر است به طور متوسط از بازيافت كامل هر تاير، مي توان ۲ پوند فلز (حدود يك كيلوگرم)، ۱۵ پوند لاستيك (به صورت پودر و جامد- حدود 7 كيلوگرم) و ۲ پوند فيبر نايلوني باكيفيت بسيار مطلوب به دست آورد.
 

قبل از جنگ جهانی دوم به علت تقاضای زیاد لاستیک خام برای درست کردن کف پوش و کفش و ظروف پلاستیکی قیمت آن به سه برابر افزایش یافت و این خود دلیلی شد برای پیشرفت و سوق به تولید پودر لاستیک . خورد کردن و پودر کردن لاستیک های ضایعاتی و استفاده به عنوان لاستیک طبیعی اولین روشی بود که چالز گودیر بدان پرداخت . اما به دلیل پایین بودن کیفیت آن این صنعت دچار رکود شد و بعدها فقط در صنعت تولید چکمه استفاده گردید . کارخانه تولید پودر لاستیک از تایرهای فرسوده با ظرفیت 30 هزار تن با حمایت و سرمایه گذاری و مشارکت بخش خصوصی در سمنان ایجاد می شود. به گزارش موج، مصطفی باقرنژاد مدیرعامل شرکت گسترش چرخه سبز سمن، با اعلام این مطلب اظهار داشت: از پودر لاستیک در تولید قیر پلیمری برای مصارف ساخت آسفالت استفاده می شود که علاوه بر حذف قیر معمولی، عمر آسفالت را افزایش می دهد. وی با اشاره به مزیت های زیست محیطی بازیافت تایرهای فرسوده گفت: معضل تایرهای فرسوده در کشور همیشه موضوعی بحث انگیز بین وزارت کشور، شهرداری کلان شهرها و سازمان محیط زیست بوده و این تایرها اغلب دفن یا سوزانده می شد که اثرات مخرب زیست محیطی در پی داشته است. باقرنژاد تصریح کرد: موافقت اولیه بانک عامل برای ارائه تسهیلات برای خرید ماشین آلات بازیافت با فناوری روز دنیا اخذ شده و هم اکنون منتظر دریافت تسهیلات هستیم تا ثبت سفارش ورود تجهیزات لازم صورت پذیرد. وی ادامه داد : با راه اندازی خط بازیافت مذکور، انواع محصولات لاستیکی از جمله چمن مصنوعی و کفپوش، علاوه بر قیر پلیمری در این کارخانه قابل ساخت و تولید است.شرکت گسترش چرخه سبز سمن با هدف تولید پودر لاستیک از بازیافت تایرهای فرسوده با سرمایه گذاری 40 درصدی سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران و مشارکت بخش خصوصی تاسیس شده و فاز اول آن در زمینی به مساحت 13 هزار و 500 متر مربع با سرمایه گذاری ارزی ریالی برابر 210 میلیارد ریال احداث خواهد شد. تولید محصولاتی از قبیل قیر پلیمری وسایر فرآورده های لاستیکی از بازیافت تایرهای فرسوده در آمریکا، اروپا و استرالیا چندین دهه سابقه دارد اما در کشور ما هنوز صنعتی نوپا محسوب می شود.

بازیافت به روش روکش گذاری :
کاربرد مجدد لاستیک در همان کاربرد اصلی تاثیرات زیست محیطی مثبت داشته و صرفه جویی های اقتصادی زیادی را در بر می گیرد ، به طور مثال برای تولید یک لاستیک کامیون 22 گالن نفت مصرف می شود که در صورت روکش گذاری ، معادل 70 درصد از نفت خام مورد نیاز صرفه جویی می شود لذا متخصصان این امر بازیافت تایر را از طریق روکش گذاری موجه ترین روش بازیافت می دانند . دلیل مهمتر اینکه فناوری صنعت روکش همواره با پیشرفت تکنولوژی در صنعت ساخت تایر همگام توده و در حقیقت به نوعی مکمل آن بشمار می آید به همین دلیل تولید کنندگان بزرگ تایر در دنیا مانند میشلین ، گودیر ، بریجستون همزمان با توسعه روند تکنولوژی ساخت تایر بخش روکش گذاری را نیز توسعه داده اند .
در حال حاضر در کشورهای توسعه یافته با توجه به محدود بودن منابع طبیعی و مصرف مواد خام ، صنعت بازیافت مورد توجه خاص قرار گرفته است تا حدی که تایرهای روکش شده به اندازه تایرهای نو از امنیت و دوام برخوردار می باشد ، همچنین این نوع تایر به دلیل جلوگیری از دور ریختن لاستیک ها برای محیط زیست خطرات کمتری تولید می کنند اما با این حال متاسفانه هنوز در کشور ما عده ای بر این باورند که تایرهای روکش شده از کیفیت پایین تری نسبت به تایرای نو برخوردارند . از این رو تایرهای روکش شده به عنوان محصول درجه دو و ارزان تلقی می شود و بسیاری از سازمان های دولتی و ناوگان حمل و نقل کشور در برابر استفاده از این تایر مقاومت
می کنند .
در جهان به دلیل گران بودن مواد اولیه صنایع ، تحقیق بیشتری روی روکش گذاری لاستیک صورت گرفته و در حال حاضر بیشتر از 66 در صد لاستیک های مصرف شده در آمریکای شمالی بازیافت و روکش گذاری شده است . از طرف دیگر ثابت شده که تایرهای روکش گذاری شده به اندازه تایرهای نو از امنیت برخوردارند و در عین حال برای محیط زیست نیز به دلیل جلوگیری از دور ریز شدن لاستیک های کارکرده ، بی ضرر و مفید تر بوده و قیمت آن نیز برای مصرف کننده مناسب تر است . همچنین استفاده صحیح از لاستیک نو و روکش گذاری شده لازم و ضروری است و باز شاید استفاده غلط از تایری که تصادفاً روکش هم شده بود ، موجب خرابی زود زس و یا بروز عیب آن شده که این اشکال نیز به کیفیت تایرهای روکش گذاری شده ربط دارد نه به ماهیت اصلی آن .
بررسی عوامل تاثیرگذار در استفاده از تایرهای روکش شده :
الف .داشتن کارایی مناسب :
این موضوع پارامتر بسیار مهمی است که هنگام تولید لاستیک روکش شده حتماً باید دقت کرد که این نوع لاستیک در حد لاستیک های نو از عملکرد موثر برخوردار باشند .
ب . ایمنی :
باید بدانیم که ایمنی تایرها علاوه بر رعایت استاندارد لازم در ساخت تایر ، بطور مستقیم به نحوه نگهداری نیز بستگی دارد .

ج . فناوری و دانش فنی :
در خصوص مبحث فناوری مورد نیاز صنعت روکش گذاری تایر باید گفت که امروزه پیشرفت های علمی وفناوری در این زمینه این امکان را به وجود آورده است که تایرهای روکش برای مصارف مختلف و با کیفیتی همانند تایرهای نو تولید شوند .
د . عوامل اقتصادی :
کمبود نقدینگی، ضعف تشکیلاتی و مدیریتی، و تورم را به عنوان مهمترین موانع رشد و توسعه صنعت روکش تایر در ایران است و می توان اظهار داشت: خرید مدت دار مواد و فروش زیر قیمت، به دلیل ضعف نقدینگی، موجب شده است تا صرفه اقتصادی این صنعت به شدت به مخاطره افتد. دلایل پائین بودن کیفیت بیشتر لاستیک های جمع آوری شده در بازار شامل عدم وجود قوانین در کنترل عمق آج، مشکلات اقتصادی مصرف کنندگان و عدم آگاهی و یا بی توجهی مصرف کنندگان در نحوه استفاده از تایر است. چنانچه تایر به موقع و قبل از نخ نما شدن و ترکیدن از زیر خودرو خارج شود، امکان بیشتری برای روکش شدن دارد و واحدهای روکش تایر به ظرفیت واقعی خود نزدیک خواهند شد. متاسفانه نگاه به صنعت روکش تایر بیشتر کارگاهی بوده است تا مهندسی، یعنی نگرش سیستمی ما در این زمینه ضعیف می باشد. و نگاهی متوازن به تمام عناصر تولید نداشته است بطوریکه بیشتر سخت افزارنگر بوده ایم و کمتر نرم افزار نگر. برای رفع ضعف های مدیریتی در صنعت روکش تایر ابتدا باید نگاهمان به تولید و صنعت را تغییر دهیم، سپس برنامه تحول را تدوین، آن گاه با تأمین منابع آن را اجرا، پایش و بهینه کنیم.

انواع تکنولوژی روکش تایر :
در صنعت روکش تایر جهان متناسب با میزان سرمایه گذاری ، فرهنگ مصرفی جامعه ، شرایط مصرف تایر، وضعیت جاده ها و نوع منجید های قابل روکش ، تکنیک های متفاوتی برای روکش تایرهای مستعمل به کار گرفته شده و به طور کلی دو تکنولوژی گرم و سرد در صنعت روکش ، شناخته شده اند .در حال حاضر برای تولید تایر روکش از هر دو نوع تکنولوژی بهره می گیرند . که به ترتیب کار در هر دو روش زیر می باشد :

* بازرسی منجید :
اولین کاری که انجام می گیرد ، منجید های قابل روکش و غیر قابل روکش مطابق روش و دستورالعمل های تعیین شده جدا و از هم تفکیک می گردند.

* بافینگ :
در این مرحله ترد (Tread ) سوخته از روی منجید ، تراش داده می شود تا سطح منجید آمادگی پذیرش ترد جدید را داشته باشد . با توجه به نحوه ترد گذاری ( سرد یا گرم ) نوع تراش منجید ها متفاوت می باشد .

* باف دستی و تعمیرات تایر :
در این واحد کلیه قسمتها ئیکه بصورت بریدگی و نخ زدگی پس از تراش روی منجید باقی مانده ، توسط ابزار مخصوص پاک سازی و در صورت لزوم در مناطقی که روی منجید دچار ضعف یا سوراخ شده کار تعمیراتی و مقاوم سازی بوسیله وصله انجام می گیرد .

* سمنت زنی :
در این مرحله پس از اتمام کار تراش سطح منجید و پاک سازی آن ، جهت جلو گیری از اکسید شدن سطح منجید با یک لایه فیلم نازک که اصطلاحاً به آن چسب می گوئیم ؛ آغشته می شود . این کار توسط اسپری انجام می گردد .
* پر کن :
در این واحد کلیه حفره های ایجاد شده روی سطح منجید که در واحد باف دستی ایجاد شده و کلیه نواحی نخ زده توسط مواد خاصی (کوشین) پوشش داده شده و یک سطح تقریباً یکنواخت جهت ترد گذاری آماده می نمائیم . در ضمن در این مرحله منجیدها مجدداً توسط پرسنل با تجربه مورد بازرسی قرار گرفته تا قبل از ترد گذاری در صورت وجود مشکل تایر اصلاح گردد .

* ساخت :
در این واحد پس از تراش سطح منجید و مشخص شدن محیط منجید ، با توجه به در خواست واحد فروش ، ترد مورد نظر که قبلاَ پخت شده و بصورت رول آماده شده برش خورده و پشت آن کوشین کشیده می شود . پس ار آماده شدن منجید برای ساخت ، روی دستگاه بیلدر گذاشته شده و ترد بصورت دستی توسط پرسنل مجرب صورت یکنواخت روی آن کشیده می شود .
از این مرحله به بعد پروسه کاری روکش گرم و سرد با یکدیگر متفاوت می باشد که به شرح زیر توضیح داده میگردد:

روکش گرم :
در این واحد منجید ها روی رینگ و دستگاه اکسترودر قرا گرفته و پس از تیوپلس شدن به روش Orbe Tread سطح منجید بصورت اتوماتیک ترد گذاری می گردد . که برای ساخت هر سایز تایر برنامه مخصوص آن سایز استفاده میگردد .

* پخت روکش گرم :
در این واحد تایرهایی که به روش گرم ساخته شده اند داخل پرس قرار گرفته و طی مدت زمان در نظر گرفته شده ، پخت می گردد . در این مرحله نیز با توجه سفارش واحد فروش ، در مورد طرح ترد ، قالب مورد نظر داخل پرس نصب می گردد.

* پخت روکش سرد :
در این واحد تایرها ئی که به روش سرد ساخته شده اند ، ابتدا تیوپ گذاری می شود و سپس اینولپ گذاری شده و پس از آن با توجه به سایز تایر ، رینگ گذاری می گردند . پس از اتمام پروسه و تست عدم نشتی تیوپ و اینولپ ، تایرها داخل اتوکلاو قرار گرفته و عملیات پخت طی زمان مشخصی انجام می گیرد . لازم به ذکر است که در واحد روکش سرد طی هر سیکل ،تعداد 22 تایر داخل اتوکلاو پخت می گردد و مجتمع صنعتی کن تایر با در اختیار داشتن 2 دستگاه اتوکلاو فابلیت تولید روزانه 88 حلقه تایر به روش سرد را دارا می باشد .
* بازرسی و کنترل نهائی :
پس از اتمام کار پخت ، در هر دو واحد روکش گرم و سرد ، تایرهای تولید شده مجدداً توسط واحد کنترل ، بازرسی شده و پس از تائید نهائی اقدام به تریم کاری و تحویل به انبار محصول می گردد .

مزایای بازیافت تایرها :
این موضوع را از دو نظر به طور مختصر بررسی می کنیم :
مزیت های اقتصادی
مزیت های زیست محیطی

1. مزیت های اقتصادی :
- کاهش هزینه های تولید تایر.
- پایین آمدن هزینه های خرید تایر .
- کاهش مصرف مواد اولیه خام در تولید لاستیک .
- بقای بیشتر منابع تولید مواد خام مورد احتیاج صنایع لاستیک سازی .
- صرفه جویی مالی برای کشور از طریق تولید مواد خام کمتر و صدور مقدار مازاد به خارج از کشور .
- کاهش واردات تایر به داخل کشور .
- کم شدن هزینه بازسازی سطح آسفالت خیابان ها و ازدیاد طول عمر مصرف تایرها به لحاظ کاهش اصطکاک در صورت استفاده از پودر لاستیک در آسفالت .
- تقلیل هزینه های پاکسازی محیط زیست .
- در صورت روکش گذاری تایر معادل 70درصد در مصرف نفت خام مورد نیاز برای تولید لاستیک و محصولات مشابه آن صرفه جویی می شود.

2. مزیت های زیست محیطی
بدیهی است با استفاده کمتر از وسایل شخصی نقش مهمی را در تقلیل ذرات ناشی از منابع سیار ( خودروها و موتور سیکلت ها ) از جمله ذرات حاصل از مصرف سوخت های فسیلی مایع و سایش تایرها ایفاد خواهد کرد . طبق آمار منتشر شده از طرف وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی ، مرگ و میر در اثر استنشاق ذرات اکسید ازت که مقدار قابل توجه آن توسط لاستیک ها تولید می شود ، به میزان 40 نفر و مبتلایان به سرطان 3500 نفر می باشند .
طرق کنترل آلایندگی ناشی از تولید و مصرف تایر :
بازیافت و روکش گذاری تایرهای مستعمل .
اصلاح کیفیت رویه لاستیک جهت مقاومت بیشتر در برابر سایش .
جمع آوری و تبدیل تایرهای ضایعاتی غیر قابل روکش به پودر لاستیک .
استفاده از پودر لاستیک در پوشش آسفالت شهرها .
نگهداری صحیح و استفاده بهینه از خودرو و لاستیک در حین رانندگی .

نتیجه گیری :
درهر صورت موضوع تایرهای فرسوده مسئله ای مهم و قابل توجه است و شکی نیست که باز یافت مواد باید مورد عنایت دست اندرکاران صنایع و دولتمردان کشور قرار گیرد. جهان امروز در مرحله ای از رشد و پیشرفت قرار دارد که دیگر مصرف به شکل و شمایل بیست یا سی سال پیش امکان ندارد و علاوه بر محدودیت شدید منابع اولیه در چرخه تولید ، مجبوریم که صنعت نجیب باز یافت مواد را جدی بگیریم علاوه بر استفاده درست و معقول از منابع محدود و غیر قابل تجدید کشور و جهان ، فشارهای روز افزون بر محیط زیست را نیز تحت کنترل در آورده و دین خود را به این ثروت خدادادی ادا کرده باشیم . با توجه به مباحث طرح شده برای ساماندهی وضعیت جمع آوری و بازیافت تایرهای کارکرده سالم و ضایعاتی و کاهش دور ریز آن ضروریست به موارد زیر توجه خاص نمود :
1. ارتقاء سطح دانش عمومی در مورد بهره برداری صحیح از تایر و نگهداشت مطلوب آن .
2. ایجاد مرکز جمع آوری تایرهای کارکرده اعم از قابل روکش و ضایعاتی .
3. ایجاد مرکز تحقیقاتی بازیافت تایر خودرو و فعالیت آن زیر نظر سازمان حفاظت محیط زیست
4. سوق دهی صنعت لاستیک سازی به سمت بازیافت تایرهای کارکرده سالم از طریق روکش گذاری.